Arcybiskup Józef Kowalczyk (zm. 20 sierpnia 2025 r.) wniósł znaczący wkład w powstanie i rozwój Watykańskiej Fundacji Jana Pawła II. Warto podkreślić jego rolę i ślad pracy, który pozostawił w tej kościelnej i polonijnej instytucji, będącej świadkiem pontyfikatu, ale również współdziałania wielu ludzi z Ojcem Świętym oraz kontynuowania jego dziedzictwa.
Latem 1979 r. pojawiła się propozycja ze strony środowisk polonijnych, by przeprowadzić zbiórkę pieniężną na zakup domu dla polskich pielgrzymów przybywających do Rzymu. Jan Paweł II zaakceptował ten pomysł, który przez kolejne miesiące przybierał konkretne kształty. Kardynał Władysław Rubin, odpowiedzialny wówczas za duszpasterstwo wśród Polonii, wraz z o. Kazimierzem Przydatkiem SJ, koordynowali powstawanie komitetów i zbiórkę pieniędzy. Natomiast Ojciec Święty i grono najbliższych współpracowników w Watykanie, m.in. ks. Kowalczyk, szukali, jaka byłaby odpowiednia formuła funkcjonowania mającego powstać ośrodka. Zdecydowano się na powołanie do życia fundacji, której celem będzie opieka nad pielgrzymami, dokumentowanie pontyfikatu i krzewienie kultury chrześcijańskiej, a z czasem, po dziesięciu latach działalności, formacja młodzieży pochodzącej z Europy Środkowo-wschodniej.
Ksiądz Józef Kowalczyk był głównym redaktorem statutu Fundacji, podpisanego przez Jana Pawła II 16 października 1981 r. Brał czynny udział w procedurze formalnego uznania przez Republikę Włoską nieruchomości nabytej przy Via Cassia 1200 jako własność Watykańskiej Fundacji Jana Pawła II. Procedura ta została zakończona w 1986 r., aktem prawnym wydanym przez prezydenta Francesco Cossigę. Po upływie wielu lata wspominał:
„Pamiętam początki Fundacji, jej powstanie, było mi dane opracowanie jej statutu i całej dokumentacji wymaganej przez obowiązujące prawo. Przez te trzydzieści pięć lat z bliska śledziłem jej rozwój i działalność. Jestem więc świadkiem tego, że zawierzenie Fundacji Bogu i Matce Najświętszej, miłość wielu osób do św. Jana Pawła II oraz ich wielkoduszność i praca przyniosły znakomite rezultaty” (Nie ustawajcie w tym dobrym dziele. Przemówienia papieskie do Fundacji Jana Pawła II, Rzym 2016, s. 9).
Arcybiskup Kowalczyk jako nuncjusz w Polsce przyczynił się do tego, by Fundacja na początku lat 90. otworzyła Przedstawicielstwo Prawne w Warszawie, wybudowała dom dla studentów w Lublinie (ze wsparciem „Connelly Foundation”) i rozwinęła program stypendialny dla studentów z krajów Bloku Wschodniego. Abp Kowalczyk współpracował wówczas w tym obszarze z mec. Maciejem Bednarkiewiczem (zm. 2017 r.) oraz z jego małżonką Ewą Bednarkiewicz, którzy wraz z księżmi sercanami, sprawowali pieczę nad tą formą działalności Fundacji.
Warto podkreślić, że począwszy od 1981 r. i nieprzerwanie do 2022 r. abp Kowalczyk był przez kolejne kadencje członkiem Rady Administracyjnej Fundacji.
Wielokrotnie miałem okazję rozmawiać z abp. Kowalczykiem na temat Fundacji oraz jego współpracy z św. Janem Pawłem II. Potrafił opowiedzieć ze szczegółami o pracy np. nad pamiętnym przemówieniem papieża w siedzibie UNESCO w Paryżu, z 2 czerwca 1980 r. (W imię przyszłości kultury), czy też o redakcji konstytucji Sacrae disciplinae leges promulgującej Kodeks Prawa Kanonicznego, 25 stycznia 1983 r. Pierwszy tekst był w całości dziełem Ojca Świętego, stworzonym w skupieniu i odosobnieniu w Castel Gandolfo, po Wielkanocy 1980 r. Natomiast praca nad konstytucją polegała na tym, że Ojciec Święty stworzył pierwszą wersję, w której zawarł główne swoje myśli, przede wszystkim, że prawo kościelne odzwierciedla eklezjologię Soboru Watykańskiego II. Dalsze prace nad tekstem powierzył prawnikom.
Chciałbym jeszcze dodać, że z okresu, w którym ks. Józef Kowalczyk stał na czele Polskiej Sekcji Sekretariatu Stanu pochodzi najwięcej dokumentacji archiwalnej, która znalazła swoje miejsce w Ośrodku Dokumentacji i Studium Pontyfikatu Jana Pawła II w Rzymie. Zawsze widziałem u abp. Kowalczyka tę kulturę prawnika, wyrażającą się m.in. w redagowaniu dokumentów, w śledzeniu ich genezy i konsekwencji, w zachowywaniu ich i udostępnianiu. Zapewne i to decydowało o tym, że interesował się z bliska pracą Ośrodka, za co jestem mu wdzięczny.
Księże Prymasie, niech dobry Bóg wynagrodzi Twoje ziemskie życie. Spoczywaj w pokoju.
Ks. Andrzej Dobrzyński
Fot. Archidiecezja Gnieźnieńska